Μνη­μεία και η Ιστο­ρία τους

Μνημεία/λίστα

μνη­μείο Ηρώ­ων μάχης Αυγε­νι­κής 1897

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΑΥΓΕΝΙΚΗΣ   του 1897

Εξι­στο­ρεί ο Καλαι­τζο­Α­ντώ­νης

Εις μεγά­λη ανα­στά­τω­ση ευρι­σκό­ταν ολό­κλη­ρη η Κρή­τη με διά­φο­ρες δια­δό­σεις ότι σύντο­μα θα εγέ­νε­το επα­νά­στα­ση ενα­ντί­ον του τουρ­κι­κού στρα­τού κατο­χής, διό­τι οι Κρή­τες δεν ημπο­ρού­σαν να βαστά­ζουν πλέ­ον την τυραν­νί­αν.

Γενι­κός διοι­κη­τής του Κάστρου, ήταν τότε ο αιμο­βό­ρος και χρι­στια­νο­μά­χος Πασάς, Μεχ­μέτ Εμίν. Αργό­τε­ρα, το 1898, έκα­νε τη σφα­γή του Ηρα­κλεί­ου, στις 25 Αυγού­στου 1898, που σήμα­νε και το τέλος της εν Κρή­τη κυριαρ­χί­ας και τουρ­κι­κής κατο­χής. Αυτός ο Πασάς διέ­τα­ξε να συγκε­ντρω­θούν όλοι οι Τουρ­κο­κρη­τι­κοί μετά των οικο­γε­νειών τους από όλα τα χωριά, εις το χωριό Μοί­ρες της Μεσα­ράς. Από πάνω από τις Μοί­ρες ήταν ένας στρα­τώ­νας όπου έμε­νε πάντο­τε ένα τάγ­μα τουρ­κι­κού στρα­τού-Νιζάμ Ασκέ­ρι-. Αφού μαζεύ­ο­νταν εκεί όλοι οι Τουρ­κο­κρη­τι­κοί με τις οικο­γέ­νειες των, θα τους παρα­λάμ­βα­νε το τάγ­μα του τουρ­κι­κού στρα­τού και θα τους συνό­δευε υπό συνο­δεία εις το Κάστρο Ηρά­κλειο-.

Εξε­κί­νη­σαν από τις Μοί­ρες το πρωί της 27ης Ιανουα­ρί­ου 1897 και από όπου περ­νού­σαν κατέ­στρε­φαν και έκαι­γαν τα πάντα. Επι­κε­φα­λής του τουρ­κι­κού τάγ­μα­τος ετέ­θη ο ίδιος ο έπαρ­χος, ένας κακός Τουρ- κοκρη­τι­κός, Αμπα­διό­της ονο­μα­ζό­με­νος, από την Αμπα­διά, Μπε­σίμ Σαρι­δά­κης. Διοι­κη­τής του τάγ­μα- τος ήταν ένας τούρ­κος Λοχα­γός, τον έλε­γαν Ισμα­ήλ Αγά. Ένας μπε­κί­ρης αιμο­βό­ρος Τούρ­κος, προ­φα­νώς ξένος, όχι Κρη­τι­κός.

Όταν έφτα­σαν εις Αγία Βαρ­βά­ρα, έκα­ναν μεγά­λη, στά­ση. Διέ­τα­ξε τους Αγιο- βαρ­βα­ρί­τες και του έφε­ραν εκεί μισή οκά ρακί, την οποία ήπιε μονο­μιάς όλη. Όταν περ­νού­σε  το τουρ­κι­κό τάγ­μα, από το χωριό Αυγε­νι­κή, ήταν σχε­δόν μεθυ­σμέ­νος. Πολ­λοί χωρια­νοί κατέ­βη­καν στο δρό­μο στην εκκλη­σία, να δουν τον τουρ­κι­κό στρα­τό που περ­νού­σε.

Κατά την ημέ­ρα εκεί­νη εγέ­νε­το ο γάμος του Γεωρ­γί­ου Κοσμα­δά­κη, και μερι­κοί εν ευθυ­μία δια­τε­λού­ντες, ερί­χνα­με με δίκα­να ντου­φε­κιές. Ο έπαρ­χος Μπε­σίμ Σαρι­δά­κης και ο μεθυ­σμέ­νος διοι­κη­τής του τάγ­μα­τος Ισμα­ήλ Αγάς, ενό­μι­σαν ότι έρι­χναν ενα­ντί­ον του τουρ­κι­κού στρα­τού και διέ­τα­ξαν τους τούρ­κους Νιζά­μη­δες να ρίξουν κατά των Αυγε­νι­κια­νών.  Όταν άρχι­σαν να ρίχνουν οι Τούρ­κοι, κατέ- βηκε ο Αντώ­νιος Βλα­χά­κης και εζή­τη­σε εξη­γή­σεις από τον Τούρ­κο Κολά­γα­ση Διοι- κητή και του ζήτη­σε να του παρα­δώ­σει τους τουρ­κο­κρη­τι­κούς να τους έχει για ομή­ρους

Αυτό βέβαια δεν ήταν δυνα­τό να γίνει και ερώ­τη­σε ποιος ήταν ο καπε­τά­νιος των Αυγε­νι­κια­νών και υπέ­δει­ξαν τον Βλα­χα­ντώ­νη και τον επή­ραν μαζί των. Και στου Κωστή του Θωμα­δά­κη τη στέρ­να από κάτω ήταν δυο λεμο­νιές, εκεί τον ετου- φέκι­σαν τόσο κοντά που πήραν τα ρού­χα του φωτιά και εκά­η­κε.

 Αυτός ήταν ο θάνα­τος του Βλα­χα­ντώ­νη.

Ο Σταύ­ρος Σπιν­θου­ρά­κης, όταν εσκό­τω­σε εις τα Κού­σκου­ρα την  “κεφά­λα’’, τον αιμο­βό­ρο τούρ­κο από το Αξέ­ντι, Μακρά Αμέ­τη,  χρι­στια­νο­μά­χο κακό και παλι­κα­ρά των Αξε­ντια­νών, που αλώ­νι­ζε από πάνω από την Παλαιά στέρ­να, που είναι το πηγά­δι του Ζαχα­ρία Πρε­βε­λια­νά­κη. Και ο Σταύ­ρος έβο­σκε πρό­βα­τα. Ο Μακρο- μεμέ­της τον εζύ­γω­νε να βγά­λει τα πρό­βα­τα από το χωρά­φι του με ένα χαχά­λι που εσύ­μπαι­νε το αλώ­νι. Ο Σταύ­ρος του ‘πε : φύγε Μεμέ­τη για­τί θα σε σκο­τώ­σω και ακρι­βώς δεν ήταν παρά δυο μέτρα κοντά και του έρι­ξε και τις δυο κάνες του τσι­φτέ και τον έρι­ξε κάτω, δυο μέτρα άντρα. Αμέ­σως έφυ­γε και πήγε στην Αθή­να ο Σταύ­ρος και όταν έγι­ναν τα γεγο­νό­τα της κρη­τι­κής επα­νά­στα­σης εκα­τέ­βη­κε κάτω ως εθε­λο­ντής και εκρα­τού­σε και ένα όπλο γκρα­νά­κι, το οποίο εχρη­σι­μο­ποί­η­σε στο χωριό του την Αυγε­νι­κή κατά τη μάχη με τους τούρ­κους. Εσκο­τώ­θη­κε δε εις του Μπο­λο­ζα­χά­ρη τις συκές απέ­να­ντι, στην άκρη της Σοχώ­ρας, ο Θεο­χά­ρης Βλα­χά­κης, αδελ­φός του Παπα Μιχά­λη.

 Εσκο­τώ­θη­κε εις τη γωνιά της Πανα­γιάς ο Ξενο­φών Χελι­δό­νης και Νικό­λα­ος Γερ­για­νά­κης έπε­σαν εις του Τζα­μπου­ρο­χα­ρα­λά­μπη το σπί­τι από κάτω σχε­δόν μαζί για­τί ο Νικο­λής πήγε να βοη­θή­σει τον Ξενο­φώ­ντα και έπε­σε και αυτός εκεί.

 Τα Πετρά­κια σκο­τώ­θη­καν σχε­δόν χωρι­στά στη Σοχώ­ρα. Η Μού­σα ψάλει: 27 του Γεναρ­γιού μια Τρί­τη μαυ­ρι­σμέ­νη επτά λεβέ­ντες έχα­σες Αυγε­νι­κή καη­μέ­νη. Λεβέ­ντες στην παλι­κα­ριά και εχρή για το σουλ­τά­νο με δίχως όπλα επέ­σα­νε εις το Νιζάμ Ασκέ­ρι επά­νω, και τους διέ­λυ­σαν.

Εγε­νι­κεύ­θη­κε έπει­τα η μάχη γενι­κεύ­θη­κε και πήραν μέρος όλοι και είχαν του­φέ­κια κυνη­γο­τού­φε­κα, για­τί γκρά­δες δεν υπήρ­χαν. Μετά τη μάχη της                 Αυγε­νι­κής έφε­ραν τις γκρά­δες εις την Αγία Πελα­γία στη Φόδε­λε. Τα μόνα όπλα που υπήρ­χαν ήταν του Μύρω­να Χελι­δό­νη, ένα τούρ­κι­κο μαρ­τί­νι και ο Κώστας Κοσμα­δά­κης, αδερ­φός του γαμπρού, ένα γαλ­λι­κό όπλο σασε­πό και ο οποί­ος από τα Βορι­νά, τη γωνιά του Γεγια­νά­κη, εσκό­τω­σε πολ­λούς Τούρ­κους. Η μάχη  εκρά­τη­σε μέχρι τα μεσά­νυ­χτα 12μ.μ. και υπό ραγδαία βρο­χή. Ο τούρ­κος έπαρ­χος Μπε­σίμ Σαρι­δά­κης με το διοι­κη­τή του τάγ­μα­τος Ισμα­ήλ Αγά, ενό­μι­σαν ότι ήταν σχέ­διο των πέντε χρι­στια­νι­κών χωριών, Αυγε­νι­κής, Βενε­ρά­του, Δαφνών,Κερασίων, Σίβας, να τους βάλουν στη μέση και να τους χτυ­πούν από παντού.

Εζή­τη­σαν από τον Άγιο Μύρω­να ενι­σχύ­σεις, που ήταν έδρα συντάγ­μα­τος τουρ­κι­κού στρα­τού. Τους απά­ντη­σαν ότι δεν ημπο­ρού­σαν να τους στεί­λουν ούτε ένα Νιζά­μι  στρα­τιώ­τη, για­τί τους είχαν περι­κυ­κλω­μέ­νους επί τρεις ημέ­ρες χίλιοι περί­που χρι­στια­νοί και τότε βάρε­σαν διά­λυ­ση και επή­ρε ο κάθε ένας όπου ήθε­λε. Πολ­λοί επή­γαν από τα Λακιά στο Σινά­πι αλλά έπε­σαν στο ποτά­μι που έσερ­νε τότε και επνί­γη­καν και μετά δυσκο­λί­ας εσώ­θη­κε ο έπαρ­χος Μπε­σίμ Σαρι­δά­κης και ο διοι­κη­τής του τουρ­κι­κού  τάγ­μα­τος, Λοχα­γός Ισμα­ήλ Αγάς. Έτσι με τον πανι­κό επήλ­θε η διά­λυ­ση του τάγ­μα­τος εξο­λο­κλή­ρου και με πολ­λούς φονευ­θέ­ντες. Εις ελε­η­νήν δε κατά­στα­ση έφτα­σαν περί­που μισοί εις το Κάστρο.

Απο­λο­γι­σμός της μάχης: Φονευ­θέ­ντες Αυγε­νι­κια­νοί

• Αντώ­νιος Βλα­χά­κης • Θεο­χά­ρης Βλα­χά­κης • Ξενο­φών Χελι­δό­νης • Νικό­λα­ος Γερ­για­νά­κης • Κων­στα­ντί­νος Πετρά­кns • Γεώρ­γιος Πετρά­κης • Σταύ­ρος Σπιν­θου­ρά­κης

 Έπε­σαν ηρω­ι­κώς για ελεύ­θε­ρία άπα­ντες κάτοι­κοι Αυγε­νι­κής, μακά­ρια η μνή­μη αυτών. Όλα τα ανω­τέ­ρω γεγο­νό­τα της επο­χής εκεί­νης μας τα διη­γή­θη­κε υπευ­θύ­νως προ 50 ετών ο αεί­μνη­στος Γεώρ­γιος Οικο­νο­μί­δης που ήταν τότε διερ­μη­νέ­ας του τούρ­κου Διοι­κη­τού Ηρα­κλεί­ου Μεχ­μέτ Εμίν Πάσα και εγνώ­ρι­ζε καλώς την τουρ­κι­κήν.  Ήταν δε άνθρω­πος τίμιος, ευσυ­νεί­δη­τος, και μας είπε την αλή­θεια για τη μάχη της Αυγε­νι­κής του 1897 του Ιανουα­ρί­ου την 27η, ώρα 4 — 12 μεσά­νυ­χτα, που οι Τούρ­κοι με μεγά­λες απώ­λειες. Τα γεγο­νό­τα τα γρά­φω   όπως μας τα είπε ο Γεώρ­γιος Οικο­νο­μί­δης και τα ονό­μα­τα των Τούρ­κων διοι­κη­τών. Αυτά τα άκου­σα και από πολ­λούς γέρους χωρια­νούς που ήταν μάρ­τυ­ρες της μάχης για ελευ­θε­ρία. Τις ανω­τέ­ρω σημειώ­σεις μου τις έδω­σε ο ίδιος ο Οικο­νο­μί­δης και τας οποί­ας έχω από τότε, όσον αφο­ρά για τους Διοι­κη­τές του τουρ­κι­κού τάγ­μα­τος. Αυτό το ντο­κου­μέ­ντο πρέ­πει να κατα­τε­θεί στο αρχείο της κοι­νό­τη­τας και εάν είναι δυνα­τό να το δια­βά­σουν όλοι οι νέοι του χωριού και άλλοι.

Εν Αθή­ναις τη 15η Σεπτεμ­βρί­ου 1980

Ο γρά­φων

την έκθε­σην  Έφε­δρος αξιω­μα­τι­κός Αντώ­νιος Ιω. Καλαϊ­τζά­κης

Παρα­κά­τω η μάχης της Αυγε­νι­κής σε έμμε­τρη μορ­φή . Η πρώ­τη από τον Καλαι­τζά­κη Αντώ­νιο και η δεύ­τε­ρη από τον Παπα­δά­κη Εμμα­νου­ήλ του Γ. από το Βενε­ρά­το.

Στη μνή­μη αὐτῶν πού ἔπε­σαν στη μάχη του 1897   ‑17 Ιανουα­ρί­ου-